- normalny - 8zł
- ulgowy - 4zł
- zbiorowy normalny - 7zł
- zbiorowy ulgowy - 3zł
strona 1 z 2
Twierdza Wisłoujście - historia
W bezpośrednim sąsiedztwie półwyspu Westerplatte, znajduje się unikalny zabytek sztuki fortyfikacyjnej ? Twierdza Wisłoujście. Nazwa Wisłoujście wywodzi się z czasów, gdy ujście Wisły znajdowało się bezpośrednio na północ od Twierdzy Wisłoujście. Miejsce to stanowiło ważny z punktu widzenia strategicznego teren, skąd można było kontrolować ruch statków wychodzących i wchodzących do Gdańska. Dawny port w Gdańsku położony był nad Motławą, kilka kilometrów od brzegu morskiego, co czyniło z Wisłoujścia kluczową pozycję osłaniającą Gdańsk od strony morza i zabezpieczającą przed zaskoczeniem miasta i portu przez nieprzyjaciela. Strategiczne znaczenie tego miejsca doceniono bardzo wcześnie. Nie jest wykluczone, że już za panowania książąt pomorskich znajdowała się tu strażnica.
Pierwsze pisane wzmianki o istnieniu strażnicy na miejscu dzisiejszej twierdzy pochodzą jednak dopiero z połowy XIV wieku. Była to budowla drewniana, nic też dziwnego, że ulegała często zniszczeniu. W 1433 roku zostaje spalona przez husytów, a w roku 1465 ulega zniszczeniu w czasie silnego sztormu szalejącego na Bałtyku.
Pierwsza stała budowla fortyfikacyjna powstaje tu już po wyswobodzeniu się Gdańska spod panowania krzyżackiego (1308-1454).
W roku 1482 zostaje wzniesiona murowana, cylindryczna wieża, służąca do celów obronnych i jako latarnia morska. Na jej szczycie, w nocy rozpalano ogień wskazujący statkom drogę do portu. Sama wieża nie stanowiła, wobec rozwijającej się sztuki wojennej, dostatecznej obrony, toteż w okresie wojny polsko - krzyżackiej w latach 1518 ? 21 wzniesiono wokół latarni drewniane umocnienia. Wokół tego rdzenia, jaki stanowiła wieża wraz z powstałymi umocnieniami, w ciągu następnych dziesiątków lat narastały poszczególne obiekty obronne, które złożyły się na całość fortyfikacji Wisłoujścia. W roku 1562, na miejscu drewnianych umocnień otaczających wieżę, wzniesiono trzykondygnacyjny, murowany wieniec posiadający kazamaty. Gdy wybuchł konflikt pomiędzy Gdańskiem, a kaprami królewskimi w roku 1568, otworzono stąd ogień do stojących na redzie okrętów kaperskich. Dla choćby częściowego zabezpieczenia się przed podobnymi wypadkami, tzw. Konstytucja Karnkowskiego, regulująca stosunek Gdańska do Polski Rzeczypospolitej, ustala m. in., że komendant twierdzy ma obowiązek składania przysięgi na wierność królowi polskiemu.
W niedługim jednak czasie staje się Twierdza w Wisłoujściu znów jednym z punktów oporu przeciw królowi Stefanowi Batoremu. W roku 1577 była oblegana przez wojska królewskie, jednakże mimo kilkakrotnych prób zdobycia i silnych zniszczeń, oblężenie nie powiodło się. Wkrótce też przystąpiono do jej odbudowy i modernizacji.
Wiek XVI, a zwłaszcza jego koniec jest okresem szybkiego rozwoju broni palnej, wzrostu siły burzącej dział, a co za tym idzie, modernizacji fortyfikacji i powstawania nowych systemów obronnych. Zdawano sobie sprawę ze znaczenia tych przedsięwzięć. Fortyfikator działający w połowie XVII wieku ? Józef Naronowicz ? Naroński pisze w swej pracy o umocnieniach obronnych: /.../ Nigdy tak pałace bogate, budynki kosztowne, ogrody, fontanny nie zdobią zamków, dworów, jak wał porządny, dobrego ingeniera regularną formą usypany i wykształtowany /.../
W Gdańsku stosunkowo wcześnie zdano sobie sprawę z konieczności przedsięwzięcia tych kosztownych, lecz niezbędnych dla bezpieczeństwa miasta prac.
W latach osiemdziesiątych XVI wieku wokół wieńca na miejscu drewnianych umocnień wzniesiono czterobastionowy fort carré skonstruowany w myśl zasad fortyfikacji nowowłoskiej. Zaprojektował go najprawdopodobniej fortyfikator flamandzki ? Antoni van Obberghen. Bastiony fortu posiadały kazamaty i działobitnie, z których można było prowadzić ogień wzdłuż murów. Ściany bastionów wykonano z cegły, a naroża wzmocniono ciosami kamiennymi. Ostrzał przedpola prowadzono z dział umieszczonych na bastionach. W kazamatach widnieją daty 1586 i 1587 wskazujące na czas ukończenia poszczególnych obiektów fortyfikacyjnych. Fort Carré otaczała nawodniona fosa, poprzez którą prowadził wjazd do wnętrza umieszczony w murze kurtynowym pomiędzy bastionami.
Wjazd zabezpieczony był bramą i mostem zwodzonym. Tunel bramy poprowadzono skośnie w stosunku do osi wjazdu, aby zabezpieczyć wnętrze fortu przed ewentualnym rażeniem pociskami. Data 1602, widniejąca na portalu wejściowym fortu odnosi się do prac końcowych prowadzonych w forcie.
Dla osłonięcia fortu przed bezpośrednim atakiem, wzniesiono według wskazówek włoskiego rzeczoznawcy Hieronima Ferrero w latach 1624 ? 26 tzw. Szaniec Wschodni. Składał się on z 5 bastionów ziemnych poprzedzonych fosą. Analogiczny Szaniec Zachodni znajdował się na drugim brzegu Wisły, naprzeciwko twierdzy. Umocnienia obu szańców były stale rozbudowywane i uzupełniane w XVIII wieku.
Na lata 1657 ? 58 przypada połączenie w jednolity system obronny fortyfikacji twierdzy i systemu obronnego miasta. W roku 1734 twierdza przechodzi długotrwale oblężenie przez wojska rosyjskie i saskie w czasie, gdy w Gdańsku schronił się król Polski Stanisław Leszczyński. Po długotrwałym oblężeniu twierdza kapituluje i zostaje obsadzona przez wojsko saskie, które przebywa tam, aż do zapłacenia przez Gdańsk kontrybucji w roku 1736.
W 1793 r. Gdańsk przechodzi we władanie Prus. W okresie wojen napoleońskich dodatkowo umocniono samą Twierdzę, Nowy Port i Westerplatte. Ostatecznie militarne znaczenie Twierdza Wisłoujście utraciła po I wojnie światowej, w związku z demilitaryzacją Gdańska. W okresie międzywojennym służyła jako baza klubów żeglarskich.
Obiekt ten zniszczony w czasie działań wojennych 1945 r., został częściowo zrekonstruowany w latach sześćdziesiątych. Na skutek budowy zakładów przemysłowych w bezpośrednim sąsiedztwie i ich szkodliwego działania, zaniechano dalszej odbudowy obiektu i planowanej adaptacji na bazę żeglarską.
Od 1974 r. Twierdza Wisłoujście jest w zarządzie Muzeum Historycznego Miasta Gdańska.
Chronologiczne zestawienie najważniejszych dat i wydarzeń dotyczących Twierdzy Wisłoujście
1379–80 z tych lat pochodzą najstarsze zachowane informacje o bliżej nieokreślonym porcie u ujścia Wisły; urzędujący tu urzędnik krzyżacki nosił tytuł ?mistrz ujścia?.
1482 zbudowana została ceglana wieża - strażnica pełniąca jednocześnie funkcje latarni morskiej, która zachowała się w dolnych kondygnacjach wieży.
1518–21 wokół wieży strażniczej ? latarni zbudowano drewniane umocnienie (blokhauz); stacjonowała tu załoga pod dowództwem oficera.
1562–63 rozebrano drewniane umocnienie i w jego miejscu wybudowano trzykondygnacyjną okrągłą basteję z działobitniami zwaną Wieńcem; budowla ta zachowała się do chwili obecnej.
1573–77 Wieżę i Wieniec otoczono prostokątnym założeniem obronnym o czterech narożnych blokhauzach połączonych kurtynami; dodatkowo całe założenie otoczono palisadą i fosą połączoną z Wisłą.
1577 w czasie konfliktu króla Stefana Batorego z Gdańskiem od 4 czerwca do 3 września Twierdza Wisłoujście była oblegana przez pułkownika Ernesta Wejhera z zachodniego brzegu Wisły. W czasie trwającego z przerwami oblężenia w kierunku Twierdzy oddano około 6750 pocisków. Dużemu uszkodzeniu uległy górne kondygnacje Wieży i zachodnia część Wieńca.
1584 rozpoczęto naprawiać zniszczenia Wieży i Wieńca. Wieżę podwyższono o trzy kondygnacje; nie odbudowano jednak dawnego założenia obronnego z czterema blokhauzami.
1593 Wieżę zwieńczono hełmem renesansowym prawdopodobnie według projektu Antoniego van Obberghena.
1586–1602 Wieżę i Wieniec otoczono murowanym fortem z czterema bastionami i fosą, wzorowanym na włoskiej szkole fortyfikacyjnej. Ze względu na zarys całego założenia zbliżonego do kwadratu nazwano go ?Fortem Carré?, czyli kwadratowym. Budowniczymi Fortu Carré byli Jan Lindau, a następnie Antoni van Obberghen, pod którego kierunkiem budowę fortu ukończono w 1602 r. Zatrudniony był tutaj również budowniczy Jan Strakowski.
1624–26 wokół Fortu Carré wzniesiono pięciobastionowy szaniec ziemny, wzorowany na fortyfikacjach holenderskich; pracami budowlanymi kierował inżynier Peter Janssen.
1627 na zachodnim brzegu Wisły wybudowano szaniec z dwoma półbastionami, który nazwano Szańcem Zachodnim w odróżnieniu od istniejącego już założenia na wschodnim brzegu Wisły nazywanego Szańcem Wschodnim.
1627 28. listopada flota polska stacjonująca w Twierdzy Wisłoujście stoczyła na Zatoce Gdańskiej zwycięską bitwę z okrętami szwedzkimi blokującymi ujście Wisły. Do historii bitwa ta przeszła pod nazwą ?Bitwy pod Oliwą?.
1656–60 w czasie wojny szwedzkiej w Twierdzy Wisłoujście internowany był szwedzki marszałek Königsmarck.
XVII w. około połowy wieku zbudowano wokół Wieńca kamieniczki oraz Dom Komendanta.
1709 11. października pożar zniszczył hełm i wnętrze Wieży.
1721 Wieża zostało odbudowana po pożarze, a następnie prawdopodobnie podwyższona i zwieńczona późnobarokowym hełmem.
1734 w czasie wojny sukcesyjnej o tron Polski, Gdańsk opowiedział się po stronie Stanisława Leszczyńskiego, a przeciw kandydaturze syna Augusta II Sasa. Po kapitulacji Gdańska 8 lipca, Twierdzę Wisłoujście obsadziła załoga saska, która ponownie przekazała ją miastu w 1736 r.
1758 Wieża przestała służyć jako latarnia morska.
1793 w czasie III rozbioru Polski Gdańsk został zajęty przez Prusy i odtąd w Twierdzy Wisłoujście stacjonowała załoga wojsk pruskich.
1807 Gdańsk kapituluje po oblężeniu przez wojska napoleońskie. Twierdza zostaje obsadzona przez załogę francuską.
1813 kapitulacja Gdańska obleganego przez wojska pruskie i rosyjskie; Twierdzę Wisłoujście przekazano zwycięskim wojskom 30 grudnia.
1820–98 w Twierdzy Wisłoujście byli internowani polscy działacze społeczni i polityczni: Karol Marcinkowski, Ignacy Danielewski, Józef Chociszewski, Walenty Stefański, Symfirian Vomicki, Aleksy Prusinowski i oficerowie powstania listopadowego 1830–1831 r., a w 1898 r. znany gdański poeta Johann Trojan za obrazę majestatu cesarza niemieckiego.
po 1870 przebudowano wszystkie otwory strzelnicze w bastionach północnym i południowym oraz murach łączących bastiony, dostosowując je do nowoczesnej szybkostrzelnej broni palnej; mury Twierdzy pokryto grubą warstwą betonowego tynku.
1889 pożar od pioruna zniszczył późnobarokowy hełm latarni; po odbudowie wieży, hełm otrzymał kształt stożka, który pokryto łupkiem.
po I wojnie światowej Gdańsk został zdemilitaryzowany; Twierdza Wisłoujście stała się bazą żeglarską, wzdłuż murów Fortu Carré wybudowano drewniane pomosty a wokół wybudowano hangary i budynki mieszkalne.
1939–45 kazamaty Twierdzy Wisłoujście wykorzystywano na magazyny; w nasypach ziemnych na Forcie Carré wykopano rowy strzeleckie.
1945 Twierdza uległa dużemu zniszczeniu na skutek ostrzału artyleryjskiego; rozbita została Wieża, część Wieńca, Domki Oficerskie i Koszary.
1955 Twierdza została wyłączona spod kompetencji Zarządu Portu.
1957–72 Prowadzono prace projektowe i budowlane w celu rekonstrukcji Twierdzy Wisłoujście w jej historycznym kształcie architektonicznym. Projekty wstępne zakładały utworzenie tutaj ośrodka żeglarskiego. Plany te nie zostały zrealizowane, ze względu na budowę na początku lat siedemdziesiątych Siarkopolu w sąsiedztwie twierdzy.
1974 Twierdzę Wisłoujście przekazano w zarząd Muzeum Historii Miasta Gdańska.
Wieża
Wieża jest najstarszą budowlą w zespole Twierdzy Wisłoujście. Zbudowana została w formie cylindrycznej z cegły w 1482 r. o wysokości około 20 m, co uwidocznione zostało w czasie powojennej odbudowy w odsłonięciu spod tynków jej ceglanej gotyckiej elewacji. Od początku wieża pełniła funkcję latarni morskiej i strażnicy, w której znajdowała się kilkuosobowa załoga wojskowa. Z zapisków historycznych wynika, że wcześniej istniejące tu zapewne drewniane strażnice uległy zniszczeniu w czasie kolejnych burz i działań wojennych. Wiadomo też, że do obowiązków książąt rezydujących w Gdańsku, gdzie znajdował się port, należała troska o bezpieczeństwo żeglugi statków zdążających do portu gdańskiego i wypływających stąd na morze. W okresie panowania krzyżackiego w Gdańsku (1308?1454) ujście Wisły nadzorowali urzędnicy i załoga krzyżacka. Urzędnik krzyżacki sprawujący nadzór nad ujściem Wisły nosił tytuł – ?mistrz ujścia?.
Po przyłączeniu Gdańska do Polski znaczenie ujścia Wisły wzrosło. Miasto Gdańsk na mocy przywileju króla Kazimierza Jagiellończyka w 1457 r. otrzymało prawo wyłącznej kontroli żeglugi wiślanej w dolnym biegu rzeki do jej ujścia, a także obowiązek zapewnienia bezpieczeństwa statkom.
W czasie badań archeologicznych prowadzonych na przełomie lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych XX w. odkryto, że wieżę zbudowano na piaszczystej wydmie wznoszącej się około 4 m nad poziom morza. Wieża ta swym fundamentem jest zagłębiona do 1 m poniżej poziomu terenu. By zapewnić jej stabilność, fundament wzmocniono przyporami i warstwowo układanymi kamieniami. Zabiegi te jednak nie uchroniły wieży przed przechyleniem jej w kierunku północno - zachodnim. Rozwój artylerii przyczynił się do tego, że wieża nie stanowiła już dostatecznej osłony przed ewentualnym atakiem na Wisłoujście. Dlatego wokół wieży, w latach 1562?63 wybudowano basteję z działobitniami a następnie w latach 1587?1602 murowany czterobastionowy fort, zwany Fortem Carré.
W związku z tym, że Wieża ? Latarnia została częściowo zasłonięta przez zbudowane wokół niej budowle, zdecydowano się ją podwyższyć o trzy kondygnacje, czyli o około 11 m. Wieżę zwieńczono wysokim renesansowym hełmem i galeryjką dla strażników. Prace te prawdopodobnie ukończono w 1593 r. Król Zygmunt III Waza lustrując Twierdzę w Wisłoujściu w 1598 r., wyrył na galerii Wieży puginałem swoje imię.
Wieża ta zwieńczona renesansowym hełmem przetrwała do 1709 r. Wtedy na skutek zaprószenia ognia wybuchł pożar, który zniszczył hełm Wieży i samą Latarnię. W 1721 r. odbudowano Wieżę podwyższając ją o jedną kondygnację, wieńcząc ją późnobarokowym hełmem.
